वृक्षाणां सस्यानां वा रोपणं अस्माकं संस्थाने भवति तथैव अस्मिन् एव क्रमे अत्र हि रोपणं जातम् ।                                                भारतीयसंस्कृतौ तु अस्माकं वृक्षाणां पूजा कर्तव्या इति सर्वे जानन्ति तद्वदेव अश्वत्थपीप्पलादिवृक्षाणां पूजनं सर्वत्र लोकव्यवहारे दृश्यते अस्मदीया एतादृशी संस्कृति वर्तते । भारतीयहिन्दूधर्मस्य सभ्यतायाः संस्कृतेश्च मुख्याधारशिला वेदाश्रिता वर्तते। भारतीयपरम्परामनुश्रित्य वेदः अपौरुषेयः वर्तते।  वेदः संस्कृतेः मूलभूतात्मा वर्तते। भारतीयसंस्कृतेः देदीप्यमानं स्वरूपं वर्तते। यत्र भारतीयाचार-विचार-धर्म-दर्शन-सामाजिक-राजनैतिकजीवन-ज्ञान-विज्ञानसम्बन्धीनि तथ्यानि वर्तन्ते। अतः मनुना कथितं यत् – सर्वज्ञानमयो हि सः। अत्र नैकानि वैज्ञानिकतत्त्वानि भिन्नभिन्नस्थलेषु प्राप्यन्ते  यत्र वैज्ञानिकतत्त्वेषु पर्यावरणविज्ञानक्षेत्रेऽपि विविधानि तथ्यानि दरीदृश्यन्ते। वेदगत–पर्यावरणम्‌ – वेदाः संस्कृतवाङ्मयस्य प्राचीनतमाः ग्रन्थरत्नाः सन्ति, ऋषिभिः प्रत्यक्षीभूताज्ञानराशिरेव वेदः नित्येव प्रामाणिकं वर्तते यत्र साक्षादृषिभिः मन्त्राः द्रष्टाः- “ऋषयोमन्त्रद्रष्टारः” इति । यत्र भारतीयमनीषिभिः संस्कृतवाङ्मयस्य सर्वोत्त्कृष्टकृतिः वेदःवर्तते । मानवसमाजे लौकिकजीवनस्य सर्वेषां विषयाणां वेदेनसहसम्बन्धः दरीदृश्यते, यथा पर्यावरणं मानवसंरक्षणार्थं महत्त्वपूर्णं वर्तते, मानवस्य लौकिकजीवने पर्यावरणस्य विषये चिन्तनं, व्याख्यानं,  बेबीनार, संगोष्टी, इत्यादयेषु आयोजनं अद्यावधिपर्यन्तं  दरीदृश्यते। परन्तु वेदेष्वपि पर्यावरणरक्षणस्य विषये बृहच्चिन्तनं, मन्थनञ्च दृश्येते । पर्यावरणशब्दस्य व्युत्पत्तिः स्वरूपञ्च –                                 परि + आङ् उपसर्गपूर्वकं+ वृञ्‌ वरणे धातौः ल्युट्‌ प्रत्यये सति पर्यावरणशब्दः निष्पन्नो भवति । अस्य अभिप्रायो भवति मानवं परितः आच्छादितवातावरणमेव पर्यावरणम्‌ । वातावरणं तु पर्यावरणस्य समानार्थकशब्दः वर्तते परन्तु अत्र पर्यावरणशब्दस्य व्यापाकोऽर्थ: वर्तते। अस्यान्तर्गते पृथिवी, जलं, ऊर्जा, वायुः, नभ:, जलवायुः, ऋतुः, वनस्पतिः, पशु-पक्षी, जीव-जन्त्वादि समाहिता: सन्ति । इत्थं प्रकारेण मानवजीवनं परितः आच्छादितःप्राकृतिकपरिवेशरेव पर्यावरणं वर्तते। पर्यावरणे वायु-स्थल-जलमडण्लानां सर्वाणि भौतिकं रासायनिकं च तत्त्वानि सम्मिलितानि भवन्ति ।पर्यावरणमिदं भौतिक-रासायनिक-तत्त्वाभ्यां सम्मिल्य निर्मितो वर्तते ।जैविकपर्यावरणे समस्तजीव-जगत्तथा सर्वाणि पादपाः वर्तन्ते । तथा भौतिकपर्यावरणे मृदा-जल-वायु-प्रकाश-तापानाञ्च सम्मेलनं भवति । अतः वक्तुं शक्नुमः यत्‌-‘मानवस्य जीवनं विकासञ्च प्रभावितानि कारकाणि पर्यावरणान्तर्गते समाहितो वर्तते’। एवमेव मानवपर्यावरणयोः परस्परसम्बन्धस्य अध्ययनमेव पर्यावरणमिति। पर्यावरणस्याभिप्रायो वर्तते यत्‌- प्रकृतिप्रदत्तैः समस्तभौतिकसामाजिकवातावरणैः सह जैविकस्थितिरिति।                                 वेदेषु ऋग्वेदे प्रकृत्योपसनायाः विश्ववाङ्मयस्य आदिम  ग्रन्थो वर्तते । एवञ्च पर्यावरणस्य गहनाध्ययनं गाम्भीर्यचिन्तनम्‌, तथा सजीवरूपेण संरक्षणस्यापि प्रथमः ग्रन्थो वर्तते । ऋषिभिः निगदितं यत्‌-                                 यददो वात ते गृहे अमृतस्य निधिर्हितः।                                 ततो नो देहि जीवसे।                                 नू चिन्नु वायोरमृतं वि दस्येत्‌।।[1] अर्थात्‌ हे वायो: ! त्वं पार्श्वे जीवनदायिनी अमृतस्वरूपा निधिः वर्तते, त्वमेव जीवनशक्तिरसि । त्वमेव सर्वरोगाणामौषधिः। वायोः अमृततत्त्वं न दस्येत्‌ । अभिप्राय: इत्थं वर्तते यत्‌ कदापि एतादृशं कार्यं न कुर्याद् येन वायौ विद्यमानं अमृततत्त्वस्य (ऑक्सीजन) न्यूनता भवेत्‌ । तथैव-                                 येभ्यो माता मधुमत्‌ पिन्वते पयः। पीयूषं द्यौः।[2] अर्थात्‌ पृथिवीमाता अस्मभ्यं मधुरं दुग्धं, अन्नं , जलञ्च ददाति। द्युलोकः अमृतं प्रददाति यस्मिन्‌ सूर्योर्जा तथा मेघात्‌ जलं भवति। एवमेव अथर्ववेदे उक्तम्‌ –                                 मधुमतीरोषधीर्द्याव आपो मधुमन्नो भवन्त्वन्तरिक्षम्‌॥[3] अर्थात्‌ द्युलोक:, अन्तरिक्ष:, औषधिः, तथा जलं तत्त्वानि अस्मभ्यं मधुरतां प्रदद्युः। एतानि तत्त्वानि प्रदूषणमुक्तवातावरणनिर्माणाय साहाय्यमाचरेत्‌ । वेदेषु नैकाः मन्त्राः सन्ति ये पर्यावरणरक्षणार्थं महत्त्वपूर्णं योगदानं ददाति। अथर्वेदे निगदितं वर्तते-                                 “माता भूमि: पुत्रोऽहं पृथिव्या” [4]।    तत्रैव-                                 “भूमिर्माता, भ्रान्तरिक्षम्‌, द्यौर्नः पिता”[5]। यथा मातृ-पित्रोः सेवाकरणं, तयोः कष्टनिवारणं, तयोः रक्षणम्‌ अस्माकं कर्तव्यं भवति तथैव प्रकृतेः रक्षणम्‌ अस्माकं कर्तव्यं भवेत्‌ । तद्यथा-                                 भूमिष्ट्वा पातु हरितेन विश्वभृद्‌                                 अग्निः पिपर्तु अयसा सजोषाः।                                 वीरुद्‌भिष्टे अर्जुनं संविदानं                                 दक्षं दधातु सुमनस्यमानम्‌[6] ॥     उपर्युक्ताथर्वेदीयमन्त्रे द्योः भुवश्च  उपयोगितायाः वर्णनमस्ति यत्र भूमेःअमूल्यसम्पदा अस्माभिः प्राप्यते। यथा अग्नेः लौहत्वं, वृक्षात्‌ कल्याणकारीशक्तिरिति, इयं शक्तिरेव अस्माकं कृते प्राणवायुः (ऑक्सीजन) भवति । [1]ऋग्वेद 3/36/3 [2]ऋग्वेद 10/63/3 [3]अथर्ववेद 20/143/8 [4]अथर्ववेद 12/1/12 [5]अथर्ववेद 6/120/2 [6]अथर्ववेद 5/28/5

 वैयाकरणाभिमतोपपदपञ्चमीविभक्त्यर्थः     भट्टोजिदीक्षिताचार्याः सम्बन्धार्थमुपपदविभक्तीनां विचारयन्ति । यतः उत्सर्गसमानादेशाः अपवादाः भवन्ति न्यायमङ्गीकुर्वन्ति। शेषषष्ठी सूत्रस्य अपवादभूताः उपपदविभक्तयः सन्ति । शेष षष्ठी सूत्रेण विधीयमाना विभक्तिः सम्बन्धार्थः अतः उपपदविभक्तीनामपि सम्बन्धवाच्यः वर्तते कुत्रचित् प्रतियोगित्वादिरुपः क्वचित् अनुयोगित्वादिरुपः। यतश्चाध्वकालनिमानं ततः पञ्चमी वार्तिकेन विधीयमाना पञ्चमी विभक्तेः अव्यवहितोत्तरत्वमर्थः यथा वनाद् ग्रामो योजनम्। अपि च नागेशेनोक्तञ्च वनाद् ग्रामो योजने योजनं वा इति । अव्यवहित्तोरत्वं पञ्चम्यर्थः। अस्मिन् वाक्यघटकीभूतप्रथमासप्तम्योः स्वाव्यवहितोत्तरदेशं वृत्तित्वादिरुपः सम्बन्धार्थः वर्तते। तेन वनाव्यवहित्तोरयोजनाव्यवहितोत्तरदेशवृत्तिर्ग्रामः शाब्दबोधः भवति । प्रतिनिधिप्रतिदाने य यस्मात् सूत्रेण विधीयमाना पञ्चमी विभक्तेः प्रतियोगित्वादिसम्बन्धः यथा प्रद्युम्नः कृष्णात् प्रति पञ्चम्यर्थः प्रतियोगित्वं सादृश्यवान् च प्रत्यर्थः तेन कृष्णप्रतियोगिकसादृश्यवान् प्रद्युम्नः शाब्दबोधः भवति । कथितञ्च नागेशेन प्रद्युम्नः कृष्णात् प्रति अत्र सादृश्यवान् प्रत्यर्थः। कृष्णप्रतियोगिकसादृश्यवानिति बोधः। तिलेभ्यः प्रति यच्छति माषान् अत्र सामान्यसम्बन्धं पञ्चम्यर्थः, स्वीकारपूर्वकं माषकर्मकं प्रत्यर्पणमिति शाब्दबोधः कथितञ्च नागेशेन तिलेभ्यः प्रति यच्छति माषान् अत्र ग्रहणपूर्वकपुनःप्रत्यर्पणं प्रतिसमभिव्याहृत यच्छतेरर्थः। एवं च तिलसम्बन्धिग्रहणपूर्वकं माषकर्मकं प्रत्यर्पणमिति बोधः। पञ्चम्यापाङपरिभिः सूत्रेण विधीयमानपञ्चमीविभक्तेः निरुपितत्वमर्थः यथा आसकलाद् ब्रह्म, आमुक्तेः संसारः अपि च मुक्त्यधिकरणकालप्रागभावनिरुपितस्वप्रतियोग्यवृत्तित्वविशिष्टव्यापकतावान् संसारः शाब्दबोधः भवति । अकर्तर्यृणे पञ्चमी सूत्रेण विधीयमानविभक्तेः हेत्वर्थः तथैव विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् सूत्रेण विधीयमानपञ्चम्यर्थः बोध्यते यथा शतात् बद्धः जाड्यात् दूरशब्दार्थः षष्ठ्यर्थः सम्बन्धः दूरदेशवृत्तित्वस्य चाश्रयतया गमनेऽन्वयः। नागेशाचार्याणां मते अपादाने पञ्चमी विभक्तेरर्थः कः इत्युक्ते द्रव्यं कारकमिति पक्षे पञ्चमीविभक्तेः अपादानत्वशक्तिमान् क्रियाकारकभावसम्बन्धश्चार्थः वर्तते तस्मादेव कथितमाचार्यैः पञ्चम्या अपादानत्वशक्तिमानर्थः। अपादाने पञ्चमी सूत्रात् । परमलघुमञ्जूषायामपि पञ्चम्यर्थोऽवधिः। विचारितम् तद्विचारमादाय टीकाकारः वंशीमित्रः आह अवधिः अपादानत्वशक्तिमान् अपादानत्वं तदेवावधित्वमिति स्वपूर्वोक्तग्रन्थेन तयोरैक्यबोधनात्। इदमुपलक्षणं क्रियाकारकभावसम्बन्धस्यापि। अपादानत्वशक्तिमान् क्रियाकारकभावसम्बन्धश्च अपादानपञ्चम्यर्थ इति निष्कर्षः। परमलघुमञ्जूषायामपि पञ्चमीविभक्तेः अपादानत्वशक्तिमानर्थः क्रियाकारकभावसम्बन्धश्च तस्यार्थः बोध्यते। वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषायां पुनः कथितं नागेशेन कारकविभक्तिरुपपञ्चम्या अपादानमर्थः अपादाने पञ्चमी इति सूत्रात्। अस्मिन् स्थले वक्ति एवञ्च वृक्षात्पर्णं पततीत्यादाववधित्वेनावधिः पञ्चम्यर्थः बृहच्छब्देन्दुशेखरे आह तत्र विश्लेषस्य धातुलभ्यत्वादवधिः पञ्चम्यर्थः। वृक्षाद्विभजते इत्यादौ तस्यैव विभक्त्यर्थतायाः सकलसम्मतत्वाच्च। एवं ग्रन्थालोचनेन ज्ञायते यत् नागेशमते अपादानपञ्चम्यर्थः अवधिः अर्थात् अपादानत्वशक्तिमान् क्रियाकारकभावसम्बन्धश्च। शक्तिः कारकमिति पक्षे अपादानत्वं शक्तिः पञ्चमीविभक्तेरर्थः भवति किं नाम अपादानत्वमिति विचारे परमलघुमञ्जूषायां नागेशेन कथितम् तत्तत्कर्तृसमवेततत्तत्क्रियाजन्यप्रकृतधात्ववाच्यविभागाश्रयत्वमपादानत्वम् । यथा रामो वनाद् गच्छति वनादिपदार्थस्य अपादानत्वं ज्ञेयम् । समवायसम्बन्धेन वर्तमाना गमिधातुवाच्यक्रिया अस्मिन् स्थले रामः कर्ता उत्तरदेशसंयोगानुकूलपादविक्षेपादिव्यापाररुपा तज्जन्यः प्रकृते प्रतीयमानो यो विभागः स च प्रकृतगमिधात्ववाच्योऽपि विभागस्य धात्ववाच्यत्वात् तदाश्रयत्वं ग्रामस्यातीति अपादानलक्षणसमन्वयः भवति । सम्बन्धपूर्वकमेव विभागः अपि च माथुरा पाटलिपुत्रकेभ्यः आढ्यतरा अत्र विभागाभावस्य सत्वात् पाटलिपुत्रकपदार्थस्य अपादानत्वं न स्यात् चेत् कथ्यते बुद्धिपरिकल्पनामादाय सम्बन्धः तथैव च विभागोऽत्र विचारितः न तु वास्तवसम्बन्धपूर्वको विभागः विवक्षितः भाष्यप्रामाण्यात् बुद्धिकल्पितविभागामादायापादानत्वं ज्ञेयमिति कथितञ्च नागेशेन विभागश्च न वास्तवसम्बन्धपूर्वको वास्तव एव किन्तु बुद्धिपरिकल्पितसम्बन्धपूर्वको बुद्धिपरिकल्पितोऽपि। माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आढ्यतरा इत्यादौ बुद्धिपरिकल्पितायापायाश्रयणेनैव भाष्ये पञ्चमीसाधनात्। अत एव चैत्रान्मैत्रो सुन्दरः इत्यादिर्लोके प्रयोगः। तत्तत्कर्तृसमवेततत्तत्क्रियाजन्यविभागाश्रयत्वमपादानत्वम् कथने रामः वनाद् गच्छति कर्तृभूतरामादिनिष्ठोत्तरदेशसंयोगानुकूलव्यापारजन्यविभागाश्रयत्वस्य सत्वात् वनादिपदार्थस्य अपादनत्वसिद्धे किमर्थं पूर्वोक्तलक्षणं स्वीकृतं विभागे प्रकृतधात्ववाच्यविशेषणं तदा कथ्यते खगः वृक्षं त्यजति इत्यादिस्थले वृक्षपदार्थस्य कर्तृभूतखगनिष्ठविभागानुकूलव्यापारजन्यविभागाश्रयत्वात् अपादानत्वं स्यात् तेन च पञ्चम्यापत्तिः तच्चेष्टं नास्ति तस्मात् दोषपरिहाय प्रकृतधात्ववाच्यविशेषणं विभागे स्वीकृतं तदुक्तं नागेशैः वृक्षं त्यजति खग इत्यादावपादानत्ववारणाय प्रकृतधात्ववाच्येति तथा विशेषणे स्वीकृते वृक्षपदार्थस्य अपादानत्वं न भवति । क्रियाजन्यप्रकृतधात्ववाच्यविभागाश्रयत्वमपादानत्वम् कथ्यतां क्रियायां तत्तत्कर्तृसमवेतत्वविशेषणं किमर्थं तदा कथ्यते तदा अपादानत्वोक्ते परस्परस्मात् मेषौ अपसरतः वाक्ये परस्परशब्दवाच्यापादानत्वं मेषपदार्थस्य च कर्तृत्वं न स्यात्। तस्मात् तदर्थं तत्तत्कर्तृसमवेतत्वविशेषणं स्वीकर्तव्यम् । कथितञ्च परस्परस्मान्मेषावपसरत इत्यत्रापादानत्वाय तत्तत्कर्त्रिति विशेषणे दाने उक्ते सति तस्य कर्ता मेषपदार्थः तत्समवेतक्रियाजन्यप्रकृतसृधात्ववाच्यविभागः तदाश्रयश्च मेषवाच्यः। नागेशेन कथितम् तत्तत्पशुविशेषनिष्ठव्यापारजन्यविभागाश्रयस्तत्तत्पशुविशेषः।